Su Ayak İzi Renk Türleri Nelerdir?

Su Ayak İzi Renk Türleri Nelerdir?

Blog-Post-Image

On sekizinci yüzyılın ikinci yarısından bu yana insanlar, manzarayı kökten değiştirerek, doğal kaynak kullanımını artırarak ve hızla atık üreterek Dünya’yı eşi benzeri görülmemiş ve sürdürülemez bir oranda ve ölçekte değiştiriyorlar. Doğal çevre üzerindeki toplam insan etkisini ölçmenin bir yolu, insanlığın ‘çevresel ayak izini‘ hesaplamaktır. Bu terim, son yirmi yılda geliştirilen farklı ayak izi kavramları için bir şemsiye görevi görür. 

Dünyanın sınırlı doğal kaynakları ve asimilasyon kapasitesi bağlamında, insanlığın mevcut çevresel ayak izi sürdürülebilir değil. Doğaya çok az bırakarak çok fazla toprak kullanıyoruz; birçok yerde, çok fazla su kullanarak akarsularda yetersiz su bırakıyoruz; ve Dünya’dan çok fazla elementi çekip çevreye çok fazla atık bırakıyoruz.

Ayak izi çeşitlerinden su ayak izi 2002 yılının başlarında fikir olarak geliştirilmeye başlanıp; o yılın sonunda, ulusların su ayak izlerine ilişkin kavramlar ve bazı ilk nicel tahminler uluslararası bir izleyici kitlesine tanıtıldı. Su ayak izi, bir kişinin veya bir ülkenin bireyleri tarafından tüketilen tüm mal ve hizmetlerin arkasındaki su kullanımının bir göstergesi olarak sunularak ‘bir ulusun toplam su ayak izi, bir ulusun uluslararası topluma yaptığı çağrının yararlı bir göstergesi olmayı vaat etmektedir” iddiasında bulunmaktır. Küresel su kaynakları ve tüketiciler düzeyinde, gıda diyeti ve tüketim modelinin bir fonksiyonu olarak insanların bireysel ayak izini göstermenin faydalı olduğu görülmüştür.

Ayak izi Ailesi

Şimdi size literatürde en yaygın olan ‘ayak izi ailesinin’ bazı üyelerini tanıtalım. 

Ekolojik Ayak İzi

Wackernagel ve Rees (1996) tarafından geliştirilen ilk ayak izi göstergesi olan ‘ekolojik ayak izi‘, artık atık alımı için bir kaynak olarak tahsis edilen arazi ölçümüdür. 

Ekolojik Ayak İzi Bileşenleri

İlk bileşen olarak, mera, ekili, balıkçılık, yerleşim alanları ve ormancılık olarak kullanılan araziler ölçülür. İkinci bileşen, yani atık alımı için ihtiyaç duyulan arazi, genellikle fosil yakıtların yakılması yoluyla yayılan karbondioksitin tutulması için gerekli olan orman arazisinin ölçülmesine odaklanır. 

Ekolojik Ayak İzi Ölçümü 

Ekolojik ayak izi, hektar cinsinden ölçülür; burada, gerçek hektarlar, biyolojik üretkenliklerine göre, hektar başına dünya ortalama biyolojik üretkenliğine kıyasla ağırlıklandırılır. Ekolojik ayak izi, biyo-üretken alanın hektar cinsinden kullanımını ifade ettiğinden, bazen arazi ayak izi olarak da adlandırılır. 

Su Ayakizi

2002 yılında tanıtılan su ayak izi ise, bir kaynak olarak ve atıkları asimile etmek için tatlı su kullanımını ölçer. Üç bileşen ayırt edilir: yeşil, mavi ve gri su ayak izi

  • Yeşil Su Ayak İzi

‘Yeşil’ su ayak izi, yeşil su kaynaklarının (yağmur suyu) tüketimini* ifade eder.

  • Mavi Su Ayak İzi

‘Mavi’ su ayak izi, mavi su kaynaklarının (yeraltı suyu ve yüzey suyu) tüketimini ölçer. 

  • Gri Su Ayak İzi

‘Gri’ su ayak izi, tatlı su kütlelerine giren insan faaliyetlerinden kaynaklanan kirleticileri özümsemek için gereken su hacmi demektir.

‘Tüketim’ terimi, bir su toplama alanındaki mevcut yeraltı su kütlesinden su kaybını ifade eder. Su buharlaştığında, başka bir toplama alanına veya denize döndüğünde veya bir ürüne dahil edildiğinde kayıplar meydana gelir.

Karbon Ayak İzi

Bazen iklim ayak izi olarak da adlandırılan ve 2005 yılına kadar takip edilebilen karbon ayak izi kavramı, sera gazlarının atmosfere salımını ölçer. Karbon ayakizi CO2 eşdeğerleri olarak ifade edilir; metan ve nitröz oksit gibi karbondioksit dışında salınan sera gazları, ‘küresel ısınma potansiyellerine’ dayalı olarak karbondioksit eşdeğerlerine dönüştürülür.

Malzeme Ayak İzi

Malzeme ayak izi, madencilik hammaddelerine odaklanarak kaynak tahsisini ölçen daha yeni bir ayak izidir. Daha yakın zamanda düşünülen diğer iki ayak izi de fosfor ve nitrojendir. Kardeş gibi görünseler de oldukça farklıdırlar çünkü biri kaynak kullanımını ölçerken diğeri emisyonlarını ölçer.

Fosfor/Azot Ayak İzi

Fosfor ayak izi, kıt bir kaynak olan fosfor madenciliğini ifade eder. Azot ayak izi, akarsuların, göllerin ve denizlerin ötrofikasyonuna yol açan kritik bir kirletici olan ve çoğu zaman önemli ekolojik hasarla bir araya gelen reaktif nitrojenin çevreye kaybı olarak tanımlanır.

Kimyasal Ayak İzi

Önerilen bir başka ayak izi de, farklı kimyasalların çevreye, havaya, suya ve toprağa salımını ölçen kimyasal ayak izidir. Bir su kütlesine giren farklı kimyasal yüklerin gri su ayak izinde ağırlıklandırılmasına benzer şekilde, burada farklı kimyasallar potansiyel zararlarına göre ağırlıklandırılır.

Bu bahsettiğimiz ayak izi türlerini düşündüğümüzde, herhangi bir ilke sınırı olmadığı açıktır: Herhangi bir spesifik çevresel kaygıyla ilgili olarak bir çevresel ayak izi tanımlayabiliriz. Yine de, ayak izlerinin yukarıda belirtildiği gibi ortak bir yanı var. Hepsi, tedarik zincirleri boyunca kaynak kullanımını ve/veya emisyonları ölçer, bu sayede kaynak kullanımı ve belirli malların üretim zincirindeki belirli aşamalarla ilişkili emisyonlar, nihai ürünlere ve tüketicilere atfedilebilir.

Tüketim Ayak İzine Karşı Üretim Ayak İzi

Ayak izi hesaplarının temel yapı taşı, tek bir üretim sürecinin veya insan faaliyetinin ayak izidir. Tüm faaliyetlerin ayak izlerini bildiğimizde, herhangi bir ürünün, tüketicinin veya üreticinin ayak izini veya belirli bir coğrafi alandaki ayak izini Şekil 1’de gösterildiği gibi tahmin edebiliriz. Bir ürünün ayak izi, üretim zincirindeki tüm adımların ayak izlerinin toplamıdır. Bir tüketicinin ayak izi, tüketilen tüm mal ve hizmetlerin ayak izlerine bağlıdır. Aynı şekilde, bir tüketici topluluğunun – örneğin bir ülkenin sakinlerinin – ayak izi, topluluk üyelerinin ayak izlerinin toplamına eşittir. Küresel tüketimin ayak izi, küresel üretimin ayak izine eşittir. Her ikisi de dünyadaki tüm insan faaliyetlerinin ayak izlerinin toplamına eşittir.

ayak izleri arasındaki ilişki
Şekil 1
Farklı oluşumların ayak izleri arasındaki ilişki.

Su Ayak İzi Düşüncesinin Kısa Tarihi

Su ayak izi fikrinin geliştirilip adının verildiği 2002 yılının başlarında başladı; o yılın sonunda, ulusların su ayak izlerine ilişkin fikir ve bazı ilk nicel tahminler uluslararası bir izleyici kitlesine sunuldu.

Su ayak izi, bir kişinin veya bir ülkenin bireyleri tarafından tüketilen tüm mal ve hizmetlerin arkasındaki su kullanımının bir göstergesi olarak tanıtılmış ve ‘bir ulusun toplam su ayak izi, o ulusun uluslararası mücadeleye yönelik çağrısının yararlı bir göstergesi olmayı vaat etmektedir.

Küresel su kaynakları ve ‘tüketiciler düzeyinde, gıda, diyet ve tüketim modelinin bir fonksiyonu olarak insanların bireysel ayak izini göstermek faydalıdır’. Kısa bir süre sonra, insanların dolaylı su kullanımını analiz etmenin mantıklı olmadığına inanan araştırmacılar konuya dair şüphelerini dile getirdi. Kaynak yönetimi, ‘dolaylı su kullanıcıları’ değil, gerçek su kullanıcılarına tahsis ile ilgilidir.

Uluslararası politikalar, piyasalar ve düzenlemeler, farklı yerlerdeki su kaynaklarının nasıl tahsis edildiğini ve kullanıldığını, en nihayetinde kimin yararlandığını dolaylı olarak etkiler. Su mevcudiyeti ve talebinin dünya çapında eşit olmayan bir şekilde yayıldığı ve bir kaynak olarak suyun temel önemi göz önüne alındığında, su kaynağı tahsisinin uluslararası ve jeopolitik boyutlarını analiz etmek önemli bir hale geldi.

Su ayak izi ve sanal su ticareti kavramlarına yönelik ilk günlerin eleştirilerinden bazıları hala düzenli aralıklarla ortaya çıkıyor. Bu esnada, su ayak izi ve sanal su ticareti değerlendirmesi alanı olgunlaştı ve derinlemesine çalışmalar ve pratik kullanım örnekleri sağladı. Sonuç olarak, basit bir konseptle başlayan oluşum, su kullanımı, kıtlığı ve kirliliğin insan tüketimi, üretim ve ticaretle ilişkisine ilişkin her türlü soruyu ele alan Su Ayak İzi Değerlendirmesi (WFA) ortaya çıkmasına neden oldu.

WFN Su Ayak İzi Ağı (Water Footprint Network) 

WFN, hem “çevre bilimleri” hem de “su kaynakları” dergilerinde yayınlanan akademik makalelerle temelde disiplinler arası ve bütünleştirici bir disiplindir. WFN, çevresel düşünceyi (ayak izi ve tedarik zinciri düşüncesi) su kaynakları topluluğuna getirerek ve su kaynakları düşüncesini (su tahsisi, su verimliliği, su kıtlığı) çevre bilimleri topluluğuna getirerek iki disiplinlerarası topluluk arasında köprü kurar.

Yeşil, mavi ve grinin tarihi

Su ayak izi, tüketen ve bozucu tatlı su kullanımının bir ölçüsüdür. Tüketim suyu ayak izi, yağmur suyu tüketimine atıfta bulunan yeşil bir bileşen ve yüzey suyu veya yeraltı suyu tüketimine atıfta bulunan mavi bir bileşen içerir. Gri su ayak izi olarak adlandırılan bozundurucu su ayak izi, tatlı su kütlelerine giren kirleticileri asimile etmek için gereken su hacmini ölçer.

İlk su ayak izi araştırmalarında odak noktası yalnızca tüketim amaçlı su kullanımıydı. En başından beri su tüketiminin hem yeşil hem de mavi su tüketimini kapsadığı anlaşıldı. Yine de uygulanan modeller iki bileşen arasında açık bir ayrım yapılmasına izin vermediği için bir toplam olarak sunulmuştur. Yeşil su tüketiminin su ayak izi metriğine dahil edilmesi, Falkenmark’ın (2000) su yönetimi perspektifini mavi suyu tarihsel odaklanmanın ötesine genişletmek için yeşil-mavi su terminolojisini tanıtan çalışmasından esinlenen önemli ve bilinçli bir karardı.

Bir mahsulün yeşil ve mavi su ayak izini ayrı ayrı değerlendiren ilk makale Chapagain’dı. Aynı makale, henüz bu ad altında olmasa da gri su ayak izini tanıttı, ancak kirletici bir yükü özümsemek için gerekli bir “seyreltme suyu hacmi” olarak tanımlandı.

Hoekstra ve Chapagain (2008), yeşil, mavi ve gri su ayak izini ilk kez tek bir tutarlı çerçevede sundular. Hoekstra et al. (2011), su kütlelerindeki maddelerin doğal konsantrasyonlarını hesaba katarak gri su ayak izinin tanımını biraz iyileştirmiş, böylece izin verilen maksimum konsantrasyonlar göz önüne alındığında antropojenik kaynaklı ek yükleri alma kapasitesini azaltmıştır.

İlk gri su ayak izi çalışmaları sadece nitrojen yoluyla kirlilikle sınırlıyken, günümüzde besinler, çözünmüş katılar, metaller, pestisitler ve farmasötikler dahil olmak üzere çeşitli su kalitesi parametreleri için gri su ayak izi çalışmaları yürütülmektedir. Birkaç çalışma, suyun kaynağına (yüzey suyu, yenilenebilir yeraltı suyu, fosil yeraltı suyu veya kılcal yükselme) bağlı olarak farklı mavi su ayak izi türleri arasında zaten ayrım yapmış olsa da, veriler izin verdiğinde bunun giderek daha fazla yapılması beklenebilir çünkü mavi su ayak izinin bu farklı tonlarının potansiyel etkileri farklı olabilir.

Dört Temel Düşünce

WFA alanı dört temel düşünceye dayanmaktadır.

Birinci Düşünce 

  • Birincisi, tatlı suyun küresel bir kaynak olduğu fikridir, çünkü insanlar sanal su ticareti yoluyla başka bir yerde tatlı su kaynaklarını dolaylı olarak kullanabilirler. Yerel su tahsisleri ve sürdürülemez su tüketimi kalıpları giderek artan bir şekilde küresel ekonomi tarafından yönlendirilir ve sürdürülebilir su kullanımı için teşviklerden yoksundur. Ülkeler, ilgili maliyetleri ödemeden, tüketimlerinin su ayak izini dünyanın diğer bölgelerine “dışsallaştırabilir”.

İkinci Düşünce

  • İkinci fikir, tatlı su yenileme oranlarının sınırlı olduğudur, bu nedenle bu sınırlamalar hakkında tüketim, üretim ve ticaret kalıplarının gelişimini incelememiz gerekir.

Üçüncü Düşünce

  • Üçüncü fikir, doğal kaynak kullanımı ve tüketim etkilerini anlamak için tedarik zincirleri ve ürün yaşam döngüleri hakkında düşünmemiz gerektiğidir. Su döngüsü ve ayak izi ile, su kaynakları yönetimine, konsept tanıtılmadan önce var olmayan tedarik zinciri düşüncesi getirildi. Tedarik zinciri düşüncesi, şirketler ve nihai tüketiciler açısından sürdürülebilir su kullanımının ele alınmasına yardımcı olabilir.

Dördüncü Düşünce

  • Dördüncü fikir, hem yeşil hem de mavi su tüketimini ve su kirliliğini tatlı su kullanımı ve kıtlığına yönelik kapsamlı bir yaklaşım içinde ele almaktır. Su yönetimi alanı geleneksel olarak mavi su kaynağına odaklanmış, yeşil suyun uygunluğunu göz ardı etmiş ve su kıtlığı ve su kirliliği endişelerini entegre etmemiştir.

Mühendislerin geleneksel olarak yeraltı ve yüzey suyunu (mavi su) kullanmaya odaklanması yetersiz kalmıştı. Yağmur suyu (yeşil su) tarımsal üretimde önemli bir rol oynar; Tarımda su tüketiminin iyi bir resmi ancak hem yeşil hem de mavi su tüketimine bakarak elde edilebilir. Ayrıca, tatlı su tahsisinin tek biçimi su tüketimi değildir; Su kirliliği, hesaba katılması gereken başka bir formdur.

Konseptten Analiz Alanına

Konseptten analiz alanına kadar, geliştirmenin ilk aşaması, mahsullerin su ayak izlerinin, mahsul ticaretiyle ilgili sanal su ticaretinin ve ulusal tüketimin su ayak izlerini ölçmeye odaklandı. 

Daha sonra, 2007’de su ayak izi kavramının kullanımını keşfetmeye başlayan şirketlerin ve üretim perspektifinin artan ilgisiyle sahip olduğu kapsam genişledi. Bu gelişmeler tek bir süreç veya faaliyetin en temel düzeyinde 

  • su ayak izlerini, 
  • ürünlerin su ayak izlerini, 
  • bireysel veya topluluk düzeyi, 
  • belirli bir alandaki üretimin su ayak izi, 
  • şirketlerin operasyonel ve 
  • tedarik zinciri su ayak izleri

miktar ölçümlenmelerini mümkün kıldı. 

Kapsamın genişletilmesiyle birlikte, ürünlerin su ayak izini toplarken tutarlı olması için, ürünün birim başına su tüketimine ilişkin terminoloji, ‘belirli su talebi’ veya ‘sanal su içeriği’nden ‘bir ürünün su ayak izi‘ olarak değiştirildi. 

Sonuç

WFA’in yeniliği, su yönetimine yeni bakış açıları eklemesinde yatmaktadır;

Su kullanım modellerini, kirliliği ve kıtlığı anlamaya küresel bir boyut kattı. Yerel su sorunlarının dolaylı itici güçlerini açığa çıkararak, su kullanımının sürdürülebilirliğini ve eşitliğini geliştirmek için yerelden “başka” ne yapılabileceğini analiz etmenin yolu açıldı. Önceden, su sorunlarının her zaman yerel olduğu ya da en azından bir nehir havzası içinde çözüldüğü düşünülüyordu.

WFA, su kirliliği ve kıtlık sorunlarının arkasındaki en temel itici gücü analiz etmenin yolunu açıyor: Tüketim. Su talebi yönetiminde odak noktası, daha temel soruyu ele almak değil, kullanıcı başına su ihtiyacını azaltmaktır. Örneğin, su nihai amaçlar için kullanılmaktadır, böylece gıdaya karşı su, biyoenerjiye karşılık gıda için su, orman ürünlerine karşı gıda ve ihracata karşı yurtiçi tüketim için ürün üretmek için su gibi kritik tartışmalardan kaçınılmaktadır.

Su yönetimi, geleneksel olarak, rekabet halindeki su kullanıcıları ve havza içindeki çıkarlar göz önüne alındığında, hükümetlerin su havzalarındaki kamu kaynak suyunu en iyi nasıl yönetebilecekleri etrafında odaklanmıştır. WFA ise, su yönetiminde tedarik zinciri düşüncesini devreye sokarak ilgili görünüşte su havzası ile bağlantılı olmayan diğer aktörleri (tüketiciler, şirketler, yatırımcılar) analize dahil etti. Ayrıca, WFA şirketlerin odak noktasını 

  • operasyonlardan tedarik zincirine,
  • brütten net su kullanımına, 
  • “soyutlama hakkının” güvence altına alınmasından su tüketiminin gerçek sürdürülebilirliğinin değerlendirilmesine ve 
  • “emisyon izinlerinin” karşılanmasından şirketin çevreye olan gerçek katkısını değerlendirmeye değiştirir.

Sektöre dair en güncel haberler için yazılarımıza göz atın.

10 dk

İklim Değişikliği Nedir?

İklim değişikliği sanılanın aksine geleceğin problemi değildir. Beşerî faktörler sonucu gittikçe artan sera gazı emis...

10 dk

Yeşil Ekonomi Dönüşümü: Sürdürülebilir Bir Geleceğe Doğru

Yeşil ekonomi, ekonomik kalkınmanın çevresel ve toplumsal alanlardaki gelişmelerle birlikte ele alınması gerektiğini...

10 dk

Biyoçeşitlilik: Nedir ve Neden Önemlidir?

Biyoçeşitlilik, tüm canlı organizmalar arasındaki farklılıkları ifade eder. Biyolojik çeşitlilik olarak da ifade edil...

l